Żywność funkcjonalna

?????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
05.02.2016

Coraz większą wagę przykładamy do utrzymania dobrego stanu naszego zdrowia, chcemy spowolnić procesy starzenia się organizmu i bardziej świadomie wybieramy produkty spożywcze z półek sklepowych w tym żywność funkcjonalną. Pojęcie żywności funkcjonalnej stosowane jest od kilkunastu lat, jednak w medycynie ludowej jedzenie już od niepamiętnych czasów wykorzystywano jako lekarstwo, np. sok z buraków na anemię, czosnek na wzmocnienie odporności, napar z siemienia lnianego na problemy żołądkowe to tylko nieliczne przykłady znane nam od lat.

Najwięcej tego typu żywności produkowanej jest w Japonii, cieszy się ona jednak także dużą popularnością w Stanach Zjednoczonych i Europie Zachodniej. W Japonii żywność funkcjonalna stanowi nawet 30% udziału sprzedaży całej żywności. Jednak lekarze i dietetycy przestrzegają, byśmy ślepo nie kupowali jedynie żywności funkcjonalnej. Przynosi ona wiele korzyści zdrowotnych, jednak powinna być wartościowym elementem zrównoważonej, prawidłowo zbilansowanej diety i aktywnego stylu życia, a nie „wygodnym” plasterkiem na nasze błędy i grzeszki żywieniowe.

Ale czym dokładnie jest żywność funkcjonalna? Czym się charakteryzuje? Jakie dobroczynne działanie może mieć dla naszego organizmu? Czy możemy nią sobie zaszkodzić?

Według definicji przyjętej przez specjalny program badawczy Unii Europejskiej FUFOSE (Functional Food Science in Europe) w roku 1999:

Żywność może być uznana za funkcjonalną, jeśli naukowo udowodniono jej korzystny wpływ na jedną lub więcej funkcji organizmu ponad efekt odżywczy, który to wpływ polega na poprawie stanu zdrowia oraz samopoczucia i (lub) zmniejszenia ryzyka chorób. Żywność funkcjonalna musi przypominać postacią żywność konwencjonalną (należą więc do niej produkty spożywcze przeznaczone do ogólnego, codziennego stosowania) i wykazywać korzystne oddziaływanie w ilościach, które oczekuje się, że będą normalne spożywane z dietą – nie są to tabletki ani kapsułki, ale część składowa prawidłowej diety.”

Żywność funkcjonalna są to więc produkty spożywcze, które oprócz „normalnie” posiadanych wartości odżywczych dostarczają naszemu organizmowi korzyści zdrowotnych np.: działają przeciwzapalnie, obniżają poziom cholesterolu, wspomagają pracę przewodu pokarmowego. Żywność taka powinna posiadać obok naturalnych składników zwiększone stężenie składnika aktywnego w niej występującego lub dodatek takiego składnika aktywnego, który nie jest zawarty w samym środku spożywczym. Zwiększona wartość zdrowotna tej żywności wynika z obecności w jej składzie substancji bioaktywnych, dobroczynnie działających na przemiany metaboliczne oraz korzystnych dla nas proporcji składników odżywczych. Żywność funkcjonalną nazywa się czasem żywnością projektowaną do określonych potrzeb organizmu (designer foods). Można ją uzyskać w dwojaki sposób. Pierwszy to sposób konwencjonalny, ale z wykorzystaniem surowców ze specjalnych hodowli lub upraw prowadzonych w ściśle określonych warunkach. Można je otrzymać w wyniku specjalnego doboru odmiany lub zastosowania modyfikacji biotechnologicznych. Takie działanie ma na celu uzyskanie zawartości w surowcu jak największej ilości składników prozdrowotnych lub zmniejszenie ilości składników o działaniu niepożądanym.

Inną metodą otrzymywania żywności funkcjonalnej są modyfikacje technologiczne poprzez:

wzbogacanie w wybrane substancje o działaniu prozdrowotnym;

odpowiednie zestawianie surowców składowych;

zwiększenie dostępności i przyswajalności składników odżywczych (np. poprzez eliminację składników antyodżywczych lub wprowadzenie substancji o działaniu synergistycznym);

zmniejszenie ilości składników niepożądanych lub – o ile to możliwe – stosowanie ich zamienników (np. ograniczenie zawartości cholesterolu, tłuszczu, soli).

Korzystne oddziaływanie tej żywności powinno być udokumentowane badaniami klinicznymi prowadzonymi na ludziach, do diety których włączono badany produkt spożywczy. Badania te powinny być prowadzone przez niezależne ośrodki naukowe, obejmować odpowiednią dużą grupę osób i trwać wystarczająco długo, by zapewnić stabilne i obiektywne rezultaty. Tylko naukowe potwierdzenie właściwości prozdrowotnych uprawnia do uznania danego produktu za żywność funkcjonalną.

Według Unii Europejskiej producent może zaliczyć swój produkt do żywności funkcjonalnej jeśli wykazuje on satysfakcjonujące, korzystne oddziaływanie w pojedynczy lub bardziej złożony sposób na organizm, zapewnia dobry stan zdrowia i dobre samopoczucie i/lub redukcję rozwijania się chorób. Natomiast wzbogacanie żywności, polega na dodawaniu jednego lub kilku składników odżywczych bez względu czy występują one w produkcie naturalnie. Wzbogaca się żywność w określone składniki w celu zapobiegania i korygowania występujących niedoborów żywieniowych w całych populacjach lub określonych grupach ludności. W Polsce stosuje się na przykład jodowanie soli kuchennej. Działanie takie ma pomóc w profilaktyce i leczeniu wielu chorób powstających w wyniku nieprawidłowego żywienia.

Pojęcie żywności funkcjonalnej jest bardzo szerokie, a jej podział może być różny w zależności od przyjętych kryteriów. Żywnością funkcjonalną jest zarówno żywność konwencjonalna, naturalnie bogata w składniki o korzystnym wpływie na zdrowie (takie jak błonnik, fitoestrogeny, NKKT, witaminy z grupy B, składniki mineralne czy przeciwutleniacze), jak i żywność fortyfikowana – celowo wzbogacana w powyższe substancje. W zależności od rodzaju składnika, jakim została wzbogacona, spełnia ona albo rolę profilaktyczną, wspomagającą leczenie, zapobiegającą niedoborom poprzez wzbogacanie w witaminy i składniki mineralne oraz substancje bioaktywne albo leczniczą np. margaryny wzbogacone w stanole i sterole roślinne.

Naturalnym stanem powinno już być, iż podstawą zapobiegania chorobom jest stosowanie dobrze zbilansowanej i zrównoważonej diety. Naszemu zdrowiu sprzyja spożycie dużych ilości różnorodnych warzyw, owoców, produktów z pełnego przemiału oraz odpowiedni udział ryb i mięsa. Dopiero w dalszej kolejności, przy istniejących już zaburzeniach czy specyficznych stanach fizjologicznych, zaleca się wzbogacenie diety w produkty zaprojektowane specjalnie w tym celu. Najczęściej możemy spotkać podział żywności funkcjonalnej ze względu na jej przeznaczenie lub ze względu na skład.

Żywność funkcjonalną możemy podzielić na następujące grupy produktów, różniące się wpływem na organizm:

wspierające układ sercowo-naczyniowy

zmniejszające ryzyko powstawania nowotworów

wspierające układ kostny

wspomagające układ pokarmowy

poprawiające naszą odporność

wpływające na nasz nastrój i wydolność psychofizyczną

dla niemowląt

dla kobiet w ciąży i karmiących

dla sportowców

dla osób w wieku podeszłym

dla osób nadmiernie zestresowanych

dla osób z zaburzeniami metabolicznymi i trawiennymi.

Ze względu na skład żywność funkcjonalną można podzielić na: wzbogaconą, bogatobłonnikową, ubogoenergetyczną, niskosodową, niskocholesterolową i probiotyczną. Istnieje wiele produktów spożywczych o udowodnionym wielokierunkowym pozytywnym działaniu na nasz organizm.

Na świecie największą popularnością cieszą się produkty wspomagające układ pokarmowy, na drugim miejscu jest żywność wspierająca układ krążenia, zaraz potem układ odpornościowy.

W Polsce najczęściej sięgamy wśród żywności funkcjonalnej po fermentowane produkty mleczarskie, wzbogacane w bakterie fermentacji mlekowej tzw. probiotyki wspierające układ pokarmowy ale też odpornościowy. Źródłem probiotyków są tradycyjne fermentowane produkty mleczne, które oprócz szczepów fermentacji mlekowej dodatkowo zawierają ściśle określone szczepy bakterii o działaniu probiotycznym. Producent powinien posiadać wyniki badań potwierdzających właściwości zastosowanych szczepów i oświadczenie zdrowotne zawarte na etykietach produktu zgodne z wynikami badań.

Czego się wystrzegać sięgając po żywność funkcjonalną?

Niestety nie ma dokładnych wytycznych i przepisów regulujących tego rodzaju żywność. Często dochodzi do nadużyć ze strony producentów żywności w określaniu prozdrowotnych właściwości swoich produktów. Jednak zgodnie z przepisami prawa unijnego za sam produkt, treść informacji podanej na opakowaniu i w reklamie odpowiada producent. Przed zakupem postarajmy się dokładnie przeczytać etykietę, sprawdzić tabele wartości odżywczej danego produktu, informacje o składnikach, w które produkt został wzbogacony, w jakim stopniu pokrywają dzienne zapotrzebowanie, dla kogo jest przeznaczony i jakich efektów możemy się spodziewać przy regularnym spożywaniu. Na produkcie powinny znajdować się też certyfikaty przeprowadzonych badań naukowych potwierdzające prozdrowotne działanie produktu oraz oświadczenia żywieniowe. W Europie funkcjonuje kilka typów oświadczeń na etykietach produktów spożywczych. W Polsce najczęściej stosowany jest system GDA (wskazane dzienne spożycie), informujący o ilości energii i pewnych wybranych substancjach odżywczych, jakie zdrowa osoba powinna konsumować w ciągu dnia. Jest to dobrowolna informacja producentów żywności, mająca za zadanie dostarczyć konsumentowi wiedzy do podejmowania świadomych decyzji.

Pamiętajmy, iż żywność funkcjonalna nie zastąpi zbilansowanej urozmaiconej diety. Znamy blisko czterysta składników odżywczych, z czego sześćdziesiąt to składniki naprawdę niezbędne, które powinny codziennie znaleźć się w naszych posiłkach. Nawet w krajach, gdzie oferta produktów funkcjonalnych jest bardzo bogata, nie są one w stanie sprostać zapotrzebowaniu organizmu na wszystkie substancje biologicznie aktywne. Na nic się zda smarowanie chleba margaryną ze sterolami, jeśli nie ograniczymy w diecie tłuszczów zwierzęcych. Również produkty bogate w kwasy omega-3 nie zastąpią morskich ryb, ponieważ są one też źródłem innych składników, których w margarynach czy jajkach nie znajdziemy. Niekontrolowane sięganie po żywność funkcjonalną może utrwalić tylko nasze błędy żywieniowe, zamiast wspomóc naszą dietę.

powrót