Zrozumieć pamięć

pamięć
26.05.2015

Jak działa pamięć ?

Pamięć jest najważniejszą funkcją mózgu człowieka i odgrywa kluczową rolę w formowaniu jego tożsamości. Bez zapisanych w pamięci wspomnień niczym nie różnilibyśmy się między sobą. Zdarzenia z przeszłości kształtują naszą osobowość, wpływają na podejmowane przez nas decyzje i umożliwiają nam życie w społeczeństwie.

Aby zrozumieć jak działa pamięć, dlaczego niektórzy ją tracą i co robić aby utrzymać ją w dobrej kondycji konieczne jest poznanie niezwykłego organu odpowiedzialnego za wszystkie aspekty naszego codziennego życia, którym jest mózg.

Mózg

Ludzki mózg waży około 1,3-1,5 kg i jest rozmiarów średniego kalafiora. Pomimo swoich niewielkich rozmiarów potrzebuje aż 20 % krwi przepompowywanej przez serce, a w czasie pracy umysłowej nawet więcej. Mózg składa się z trzech podstawowych części: półkul mózgowych, móżdżku i pnia mózgu. Każda półkula mózgowa zbudowana jest natomiast z 4 płatów:

czołowego ogólnie odpowiadającego za zachowania społeczne, zlokalizowanego w przedniej części,

ciemieniowego – położonego za płatem czołowym i odpowiedzialnego za odbieranie i kojarzenie informacji ze zmysłów,

potylicznego – umiejscowionego w tylnej części mózgu. Jego funkcja związana jest z odbieraniem i przetwarzaniem bodźców wzrokowych, czyli widzenie,

skroniowego – znajdującego się w bocznej części mózgu, poniżej płata czołowego i ciemieniowego. Płat ten odpowiedzialny jest za odczuwanie zapachów, smaków oraz odbiór dźwięków, a także za formowanie i przechowywanie wspomnień.

Móżdżek 

Stanowi około 10 % objętości mózgu i znajduje się w tylnej części czaszki, pod płatami potylicznymi. Odpowiada za koordynację ruchów i utrzymanie równowagi ciała. Jest również odpowiedzialny za uczenie się schematu ruchu. Dzięki niemu potrafimy wykonywać czynności nie myśląc o nich, np.: prowadzić samochód, jeździć na rowerze czy wchodzić po schodach.

Pień mózgu 

Położony jest na podstawie mózgu, bezpośrednio przed móżdżkiem. Łączy mózg z rdzeniem kręgowym. Pomimo że jest najmniejszą z czterech podstawowych części mózgu to jest odpowiedzialny za podstawowe funkcje życiowe takie jak oddychanie, regulacja pracy serca lub ciśnienia tętniczego. Jednak prawdziwa tajemnica kryje się w komórkach, z których są zbudowane wszystkie struktury mózgu – neuronach.

Neurony

Za ich pośrednictwem zachodzą skomplikowane reakcje elektryczno-chemiczne umożliwiające pracę mózgu. Mózg dorosłego człowieka składa się z ok. 86 miliardów takich komórek. Każda z nich składa się z ciała komórki i licznych wypustek (aksonu i dendrytów).

Pomimo tak dokładnego podziału nie można wyróżnić jednej jego części odpowiedzialnej za pamięć. Jest tak dlatego, że pamięć, wbrew utartemu poglądowi, nie jest „magazynem” w którym na półkach lub w szufladach znajdują się skatalogowane wspomnienia. Nie jest też filmem, na którym nagrane są nasze przeżycia oraz doświadczenia i wystarczy cofnąć taśmę do odpowiedniego punktu aby je odtworzyć. Pamięć należy rozumieć jako skomplikowany proces, w którym zapamiętywanie, czyli tworzenie wspomnień polega na  powstawaniu i nieustannej przebudowie połączeń pomiędzy komórkami nerwowymi. Połączenia te powstają przez całe życie człowieka: z każdym nowym doświadczeniem, pod wpływem przeżyć, zdobywania nowych doświadczeń i umiejętności. Za każdym razem gdy doświadczamy czegoś nowego powstają nowe połączenia, zwane wzorcami pobudzeń. Im więcej się uczymy, doświadczamy, tym więcej takich wzorców w mózgu. Zdolność do powstawania nowych połączeń określana jest jako plastyczność mózgu.

Naukowcy i lekarze zajmujący się pamięcią przez ostatnie dekady szukali odpowiedzi na pytanie: co powoduje, że u jednych pamięć z wiekiem zawodzi, a u innych zachowana jest do późnej starości?

Okazało się że odpowiedzią na to pytanie jest „rezerwa poznawcza”, czyli ilość połączeń między komórkami w mózgu powstałych podczas życia.

Istnieją fizjologiczne – naturalne mechanizmy, które odpowiedzialne są za powstawanie nowych połączeń pomiędzy neuronami i zwiększanie przez to „rezerwy poznawczej”:

neurony mogą zregenerować się z komórek macierzystych, nawet w dorosłym życiu i do późnej starości

stymulowanie neuronów poprzez utrzymywanie aktywności intelektualnej sprzyja powstawaniu nowych komórek, ich rozwojowi oraz zapobiega obumieraniu i zwiększa ich żywotność

dzięki stymulacji powstają nowe połączenia pomiędzy neuronami

stymulowane, a więc aktywne neurony uzyskują więcej tlenu i składników odżywczych.

Aby utrzymać dobre funkcjonowanie pamięci musimy ćwiczyć mózg – podobnie jak ćwiczymy mięśnie, aby utrzymać dobrą kondycję fizyczną. Tak jak trening fizyczny zwiększa masę mięśniową (przez co wpływa na siłę i wytrzymałość) tak ćwiczenia umysłowe zwiększają ilość połączeń pomiędzy komórkami mózgowymi. W ten sposób poprawiają sprawność ich funkcjonowania – szybkość myślenia, zdolność zapamiętywania i przypominania informacji. Jest to szczególnie ważne dla seniorów, ponieważ z roku na roku żyjemy coraz dłużej i obecne prognozy demograficzne przewidują, że średnia długość życia będzie stale rosnąć. Oznacza to, że wydłuża się okres emerytalny, a jak wiadomo wraz z przejściem na emeryturę zmniejsza się obciążenie intelektualne i naturalny trening naszego mózgu, jakim jest praca zawodowa.

Utrzymanie dobrej kondycji intelektualnej jest podstawowym warunkiem dobrego, samodzielnego funkcjonowania do późnej starości. Pamiętamy zatem: trenując mózg ćwiczysz pamięć!

Marcin Ratajczak specjalista neurolog

współzałożyciel Ośrodka Terapii Zaburzeń Pamięci

oraz Centrum Medycznego Euromedis

Wiceprezes stowarzyszenia „Cogito”

powrót