Tabletka, drażetka, a może kapsułka?

?????????????????????????????????????????????????????????????????
01.02.2016

Zażywając stale swoje leki zwykle nie skupiamy się bardzo nad ich wyglądem, czy szczególnymi właściwościami, wynikającymi z zastosowania najnowszych zdobyczy techniki w produkcji określonego preparatu. Tymczasem dzięki postępowi technologicznemu wiele z powszechnie stosowanych tabletek ma bardzo skomplikowaną budowę, pozwalającą m. in. na dokładne dozowanie substancji czynnej leku, jej dłuższe działanie, utrzymywanie określonego poziomu leku we krwi, czy też ograniczenie działań niepożądanych. Często ta skomplikowana budowa leku znajduje swoje odbicie w nieco wyższej cenie preparatu, ale w zamian gwarantuje lepszą kontrolę choroby, wygodę stosowania np. raz na dobę, czy rzadsze powikłania terapii. Szczególna budowa nowoczesnej tabletki czy kapsułki sprawia jednak, że niesłychanie ważne jest ścisłe trzymanie się zaleceń dotyczących sposobu zażywania leku podanych w ulotce, ponieważ samodzielne eksperymenty w postaci dzielenia, czy kruszenia tych tabletek, jak również popijanie ich na przykład gorącą herbatą, czy sokami owocowymi mogą całkowicie zaprzepaścić efekty leczenia! Poniżej przedstawiamy Państwu najważniejsze różnice między tabletką, drażetką, a kapsułką, jak również wyjaśniamy, co oznaczają enigmatyczne skróty: CR, MR, SR, XL, HBS, ZK, ODT i  inne, widniejące czasem na opakowaniach przy nazwie leku.

Tabletki, kapsułki, drażetki to zdecydowanie najczęściej stosowane obecnie formy leków. Swoją popularność zawdzięczają dużej trwałości, a tym samym długiej dacie ważności leków produkowanych w tej postaci, możliwości dokładnego dawkowania, jak również wygodzie i łatwości stosowania. Do lecznictwa tabletki trafiły dość późno, bo dopiero w 1874 r., jednak niemal całkowicie wyparły z powszechnego użycia płynne postacie leku, czyli wszelkiego rodzaju syropy, nalewki, napary, odwary, czy mikstury, które cechują się mniejszą trwałością oraz sprawiają większe kłopoty z prawidłowym dawkowaniem. Obecnie na rynku znajduje się kilkadziesiąt rodzajów tabletek, różniących się konstrukcją, wyglądem, sposobem działania i stosowania. Oprócz nich dostępne są też drażetki i kapsułki. Większość osób nie związanych ze służbą zdrowia nie odróżnia od siebie tych postaci leków, a czasem wszystkie określa potoczną i niepoprawną nazwą „pigułka”. Tymczasem tabletki, drażetki i kapsułki powstają w wyniku odmiennych procesów produkcyjnych oraz cechują się różnymi właściwościami i wskazaniami. Znajomość tych różnic pomaga we właściwym ich zażywaniu, a od tego zależy przecież w dużej mierze bezpieczeństwo i skuteczność terapii.

Tabletki powstają w urządzeniu zwanym tabletkarką, w wyniku sprasowania pod dużym ciśnieniem proszku, będącego mieszaniną substancji czynnej (leczniczej) i pomocniczych. Uzyskuje się w ten sposób stałą postać leku, która zawiera dokładnie odmierzoną dawkę substancji leczniczej. Tabletki mogą mieć różne kształty (owalne, podłużne, prostokątne, czy jajowate) i znalazły zastosowanie przede wszystkim do podawania doustnego (połykania), choć zdarzają się również tabletki przeznaczone do implantacji pod skórę, tabletki do ssania (zwane pastylkami), tabletki dopochwowe oraz tabletki rozpuszczalne w wodzie (tabletki musujące) lub w jamie ustnej (tzw. lamelki).

Bardzo często zwykłe tabletki powlekane są dodatkowo specjalnymi otoczkami, złożonymi z różnych polimerów lub zwykłego cukru. Ma to na celu ułatwiać połykanie, zamaskować przykry smak i zapach leku lub ograniczyć jego działanie drażniące na przewód pokarmowy, a także zwiększać odporność tabletki na czynniki atmosferyczne (zwiększać trwałość leku) lub po prostu poprawiać jej wygląd i ułatwiać odróżnienie od innych (stąd różne kolory tabletek, nazwy lub znaczki wytłoczone na ich powierzchni). Zdecydowanie najczęstszym celem powlekania tabletek jest jednak opóźnienie lub przedłużenie uwalniania leku w organizmie oraz ochrona tabletki przed jej rozpadem w żołądku. Tabletki nie rozpuszczające się w żołądku określane są mianem „dojelitowych”. Ich polimerowe otoczki nie rozpuszczają się w kwaśnym środowisku żołądka, co pozwala bezpiecznie przetransportować lek do jelit, gdzie otoczka rozpada się, uwalniając substancję leczniczą. Umiejętnie skonstruowane otoczki polimerowe pozwalają również na wydłużenie działania leku nawet o kilka godzin, dzięki spowolnieniu uwalniania leku z tabletki. Trzeba jednak pamiętać, że uszkodzenie otoczki takiej tabletki powoduje całkowitą utratę jej właściwości, co może prowadzić do zbyt wczesnego uwolnienia leku, a w rezultacie do braku działania, a niekiedy też do podrażnienia żołądka. Dlatego tabletek dojelitowych i tabletek o przedłużonym działaniu nie wolno dzielić! Wyjątkiem są takie tabletki, na których widnieje wyraźna kreska lub krzyżyk wskazujące miejsce cięcia. Są one skonstruowane w taki sposób, aby ich podział nie wpływał na działanie otoczki. Tabletek powlekanych nie wolno też rozgryzać, mielić, rozdrabniać, czy popijać gorącymi płynami lub napojami zawierającymi alkohol, ponieważ płyny te niszczą otoczkę i zwiększają ryzyko utraty właściwości leczniczych preparatu.

Najstarszą odmianą tabletek powlekanych jest drażetka, która została wprowadzona do lecznictwa w 1891 roku. W tym przypadku powłoczkę tabletki otrzymuje się nie dzięki powlekaniu specjalnymi polimerami, ale tworzy się ją ze zwykłego cukru (najczęściej sacharozy). Tabletki drażowane są bardzo przyjemne do stosowania (łatwo je połknąć, ponieważ są śliskie i słodkie w smaku), pamiętać natomiast należy, że otoczka cukrowa stanowi aż 30 do 80% masy tabletki i osoby chorujące na cukrzycę powinny unikać tej postaci leku. Drażetek również nie powinno się dzielić, jeśli nie posiadają wyraźnej kreski przeznaczonej do podziału.

W drugiej połowie XIX wieku na rynek farmaceutyczny wprowadzone zostały kapsułki. Początkowo miały one postać opłatków skrobiowych w kształcie dwóch miseczek, które po połączeniu tworzyły szczelny i jadalny pojemniczek z ściśle określoną dawką leku w postaci proszku. Opłatki skrobiowe znajdują się w użyciu do dnia dzisiejszego i w przypadku przepisania przez lekarza np. proszków przeciwbólowych wykonywanych w aptece może się zdarzyć, iż otrzymacie Państwo lek w opłatkach skrobiowych. Lek taki należy przechowywać w szczelnie zamkniętej torebce, w suchym miejscu, chroniąc od wilgoci. Przed połknięciem opłatka należy go chwilę namoczyć, wówczas staje się miękki, plastyczny i mimo dużych rozmiarów łatwo daje się przełknąć. Przemysłowym odpowiednikiem opłatków są obecnie kapsułki żelatynowe miękkie (czasem zwane potocznie „perełkami”) i twarde (złożone z dwóch nasuniętych na siebie części). Substancja lecznicza w kapsułkach, w odróżnieniu od tabletek, nie jest sprasowana pod ciśnieniem, lecz występuje w postaci proszku, granulatu, mikrogranulek, a nawet płynu lub pasty. Kapsułki mogą być zbudowane z żelatyny, skrobi lub innych polimerów organicznych. Mają najczęściej cylindryczny, owalny lub kulisty kształt. Kapsułki służą głównie do połykania, chociaż na rynku dostępne są także kapsułki do stosowania doodbytniczego lub dopochwowego oraz kapsułki, które stanowią tylko opakowanie np. dla leków wziewnych, czy witamin dla niemowląt. Kapsułek nie można dzielić. W nielicznych przypadkach kapsułkę twardą można otworzyć i zażyć tylko jej zawartość (np. niektóre probiotyki można wysypać z kapsułki i zażyć z niewielką ilością wody), jednak informacja o takim sposobie podania leku musi być zamieszczona w ulotce. Niektóre kapsułki miękkie, tzw. kapsułki twist-off stanowią opakowanie – zawierają one lek w postaci płynnej, który wyciska się po otwarciu kapsułki, a pustą kapsułkę wyrzuca. Kapsułki, podobnie jak tabletki, mogą być również powlekane specjalnymi otoczkami, których zadaniem jest ochrona kapsułki przed rozpadem w kwaśnym środowisku żołądka i bezpieczne dostarczenie leku do jelit.

Czym różnią się tabletki mające w nazwie różne enigmatyczne skróty od zwykłych tabletek?

Większość leków w tabletkach, czy kapsułkach po połknięciu szybko uwalnia się w organizmie. Tabletka bądź kapsułka rozpada się w żołądku uwalniając lek, który wchłania się w żołądku i górnym odcinku jelita cienkiego, trafia do krwi i wywołuje określony efekt terapeutyczny. Jednak część tabletek, szczególnie stosowanych w chorobach przewlekłych np. cukrzycy, czy nadciśnieniu cechuje się zmodyfikowanym sposobem uwalniania leku i możemy wyróżnić m. in. tabletki o przedłużonym działaniu, czy tabletki o opóźnionym uwalnianiu (np. tabletki dojelitowe). Często medykamenty o takim zaawansowanym sposobie uwalniania substancji leczniczej obok nazwy na opakowaniu mają różne skróty literowe. Najczęściej spotykane skróty lub określenia: Consta, Modutab, CR, ER, MR, SR, XR, XL, Eras, retard, prolongatum, continus oznaczają najogólniej ujmując zmodyfikowane uwalnianie leku z tabletki lub kapsułki, co ma sprawić, iż lek będzie działał dłużej.

Skróty SR (slow release) oraz XL (extra long) stosuje się dla kapsułek i tabletek, które mają wydłużyć uwalnianie zamkniętej w nich substancji leczniczej. Leki w takiej postaci występują najczęściej w wysokich dawkach i stosuje się zwykle raz na dobę. Tabletki, które w nazwie mają skróty MR (modified release) oraz CR (controlled release) mają za zadanie dostarczenie leku do tego miejsca przewodu pokarmowego, w którym jego wchłanianie jest największe. Modyfikację miejsca i szybkości uwalniania leku uzyskuje się stosując wspomniane już wcześniej powlekanie tabletek różnymi otoczkami, różniącymi się rozpuszczalnością w przewodzie pokarmowym lub stosując specjalną konstrukcję tabletek, np. tabletki szkieletowe (inaczej nazywane matrycowymi). Taka tabletka nie rozpada się w ogóle w przewodzie pokarmowym, a lek stopniowo wypływa z matrycy na skutek dyfuzji. Szkielet takiej niestrawionej tabletki jest wydalany z ustroju w kale. W przypadku tabletek szkieletowych zdarza się czasem, że pacjenci, którzy je stosują zgłaszają się do apteki z reklamacją, że wydany preparat nie wchłania się, a więc nie działa. Przykładem tabletek matrycowych o przedłużonym działaniu są kalipoz prolongatum, czy omnic ocas, a pojawienie się resztek tabletki w kale jest normalne i nie wpływa w żaden sposób na skuteczne działanie tych leków, o czym zresztą informuje ulotka załączona do opakowania leku.

Przy niektórych nazwach leków można zauważyć skrót ZOK (zero order kinetics) lub ZK (zero kinetics). Oznacza on specjalną konstrukcję tabletki, która zapewnia uwalnianie leku w ściśle określonej dawce i czasie ze stałą prędkością. Dzięki technologii ZOK czy ZK uzyskuje się równomierne uwalnianie leku, dzięki czemu jego stężenie we krwi jest utrzymane na stałym poziomie. Technologia ta często stosowana jest w preparatach kardiologicznych.

Na niektórych opakowaniach przy nazwie leku można też zauważyć skróty lub określenia: Q-Tab, Swift, Zydis, Oro, ODT. Oznaczają one, że są to tabletki ulegające rozpadowi w jamie ustnej, czyli że nie należy ich połykać, tylko tabletkę umieścić na języku i chwilę poczekać, by się rozpuściła, a następnie można popić szklanką czystej wody, choć nie jest to konieczne. Tabletki rozpuszczalne w jamie ustnej są delikatnej budowy i nie należy wyciskać ich z blistra jak zwykłych tabletek, ponieważ mogą ulec zniszczeniu. Prawidłowe wydobycie tabletki z opakowania polega na oderwaniu kawałka blistra z 1 tabletką, a następnie delikatnym oderwaniu folii zasłaniającej tabletkę.

Skrót HBS (hydrodynamically balanced system) oznacza tzw. tabletkę flotacyjną, czyli tabletkę, która dzięki swojej specyficznej budowie dosłownie „pływa” w żołądku, dzięki czemu dłużej się w nim utrzymuje uwalniając stopniowo lek. Nie można podawać takiej tabletki osobom leżącym, gdyż wtedy chory nie dostanie całej dawki, jak również warto pamiętać, by osoby przyjmujące takie tabletki robiły to w pozycji siedzącej lub stojącej i nie kładły się po zażyciu leku.

Na niektórych lekach możemy również zauważyć zwrot „comb” (combined), który oznacza lek łączący co najmniej dwie substancje lecznicze w określonych dawkach.

Powyższe przykłady obrazują, że tabletki i kapsułki, nawet jeśli zawierają tą samą substancję leczniczą, mogą znacznie różnić się od siebie budową, a tym samym szybkością i stopniem uwalniania leku. Różnice te wpływają m. in. na sposób zażywania leku i częstość jego podawania, dlatego niektóre tabletki trzeba zażywać kilka razy dziennie, inne wystarczy raz na dobę. Są tabletki, które można bezpiecznie dzielić, innych absolutnie nie wolno! Wszystkie informacje mające wpływ na prawidłowe stosowanie konkretnego leku, a tym samym skuteczność i bezpieczeństwo Państwa terapii znajdują się w ulotce załączonej do opakowania danego leku, dlatego apelujemy o jej uważną lekturę i ścisłe trzymanie się podanych w niej zaleceń. W przypadku wątpliwości, szczegółowych informacji i wyjaśnień dotyczących stosowanych przez Państwa leków udzieli Państwu farmaceuta oraz lekarz.

powrót