Otyłe dziecko to otyły dorosły!

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
16.10.2015

O otyłości i związanej z nią zagrożeniach zdrowotnych słyszymy praktycznie codziennie. Od kilkunastu lat lekarze, pielęgniarki, dietetycy, a coraz częściej także masowe środki przekazu biją na alarm. W Europie otyłość osiągnęła rozmiary prawdziwej epidemii!

W ciągu ostatnich dwóch dziesięcioleci częstość występowania otyłości potroiła się. Niestety coraz powszechniejszym zjawiskiem jest nadwaga i otyłość wśród dzieci. W Polsce problem ten dotyczy ponad 18,6% przebadanych chłopców i 14,5% dziewczynek. W przedziale wiekowym 7-18 lat, odsetek polskich dzieci mających problem z nadmierną masą ciała wynosi aż 20%. Z badań przeprowadzonych w 2010 roku wynika, że nadwaga i otyłość dotyczy około 22% chłopców i 18% dziewczynek w szkołach podstawowych, oraz odpowiednio 15% i 12% w gimnazjach. Wśród uczniów szkół ponadgimnazjalnych, nadmierną masę ciała posiada 17% chłopców i 10% dziewcząt.

Tymczasem nie bez przyczyny mówi się, że otyłe dziecko to otyły dorosły. U otyłego przedszkolaka prawdopodobieństwo wyrośnięcia na otyłego dorosłego jest ponad czterokrotnie większe, niż u jego rówieśników o prawidłowej masie ciała. Otyłość w wieku od 15 do 17 lat wiąże się z kolei z prawie 20 razy większym ryzykiem wystąpienia otyłości w życiu dorosłym. Tak więc ponad 30% otyłych przedszkolaków i prawie 80% otyłych nastolatków ma szansę stać się otyłymi dorosłymi z wszystkimi tego konsekwencjami zdrowotnymi! A są one bardzo poważne – nadmiar tkanki tłuszczowej powoduje zaburzenia gospodarki lipidowej (zwiększa ryzyko rozwoju miażdżycy, a tym samym zawału serca, czy udaru), zaburzenia gospodarki węglowodanowej (otyłość predysponuje do rozwoju insulinooporności i cukrzycy typu II), powoduje wzrost ciśnienia tętniczego, prowadzi do rozwoju zespołu metabolicznego oraz chorób sercowo-naczyniowych, a więc schorzeń, które dawniej dotykały przede wszystkim dorosłych.

Z badań opublikowanych w USA wynika, że 30% chłopców i 40% dziewczynek urodzonych w tym kraju w roku 2000 jest zagrożonych cukrzycą typu 2, związaną właśnie z nadwagą i otyłością. Problem narósł do takich rozmiarów, że w kampanię propagującą zdrowe odżywianie włączyła się nawet Pierwsza Dama Ameryki. Również w Polsce budzimy się pomału z letargu i zaczynamy dostrzegać jak wielkim zagrożeniem jest lawinowo rosnąca nadwaga i otyłość wśród dzieci.

Kiedy dziecko jest „za grube”?

Nadwagą określamy najczęściej 15-20% nadmiar masy ciała spowodowany nadmiernym rozrostem tkanki tłuszczowej, w odniesieniu do wieku, płci i  wzrostu wg aktualnych tabel norm i/lub wartość masy ciała mieszczącą się w siatce centylowej w przedziale między 90 a 97 centylem. Otyłość to nadmiar masy ciała, przekraczający 20% masy należnej dla wieku, płci i wzrostu według aktualnych tabel norm i/lub wartość masy ciała zlokalizowana na siatce centylowej powyżej 97 centyla. Ocena rozwoju fizycznego dokonywana jest u dzieci i młodzieży podczas każdego badania profilaktycznego i odnotowywana w dokumentacji medycznej oraz książeczce zdrowia dziecka. Bardzo ważne są regularne wizyty z dzieckiem u lekarza pediatry lub lekarza rodzinnego zarówno w pierwszym roku życia, a następnie w wieku dwóch, czterech i  pięciu lat w celu wykonania tzw. bilansu zdrowia. Później przeprowadza się je jeszcze w „zerówce”, w trzeciej klasie szkoły podstawowej, w pierwszej klasie gimnazjum, w pierwszej klasie szkoły ponadgimnazjalnej i w ostatniej klasie szkoły ponadgimnazjalnej. Gdy lekarz rozpozna nadwagę lub otyłość, może sam podjąć się leczenia lub może skierować dziecko do poradni chorób metabolicznych, poradni endokrynologicznej lub ośrodka zajmującego się kompleksowym leczeniem otyłości.

Skąd bierze się otyłość?

Otyłość jest wynikiem zaburzonej równowagi pomiędzy ilością spożytej z pokarmami energii a jej zużyciem. Rozwój otyłości jest procesem długotrwałym, w którym rolę odgrywają zarówno predyspozycje genetyczne, jak i czynniki środowiskowe. Ok 5-10% przypadków otyłości może mieć podłoże chorobowe (np. zaburzenia hormonalne, czy metaboliczne), pozostałe 90-95% to otyłość prosta, wynikająca z chronicznego „przekarmienia”.

Bardzo duże znaczenie w rozwoju otyłości mają zmiany zachodzące w środowisku, a szczególnie zmiany warunków i sposobu życia. W ciągu ostatnich kilku pokoleń zdecydowanie zmienił się sposób odżywiania i drastycznie zmniejszyła się aktywność fizyczna. Rozwój cywilizacyjny dotyczący wielu dziedzin życia stwarza niestety warunki sprzyjające otyłości, głównie przez znaczne obniżenie poziomu aktywności fizycznej dzieci, które wolą spędzać czas w domu przed komputerem lub telewizorem, niż grać w piłkę z rówieśnikami, czy jeżdźić na rowerze. Z badań wynika, że najczęściej problem z nadwagą i otyłością mają dzieci mieszkające w miastach powyżej 500 tys. mieszkańców (szczególnie, gdy oboje rodzice pracują) i na wsiach (tam gdzie rodzice trudnią się rolnictwem). Nadmiernej masie ciała sprzyja również posiadanie własnego pokoju, komputera i telewizora jak również bycie jedynakiem. Wśród chłopców nadwagę ma aż 20% jedynaków, wśród dziewcząt 15% jedynaczek. Problemy z nadwagą lub otyłością częściej mają dzieci, które nie chodzą pieszo do szkoły, tylko są podwożone przez rodziców.

Również zmiany związane ze sposobem odżywiania wpływają na rozwój otyłości: łatwy dostęp do przetworzonej, wysokokalorycznej, bogatej w tłuszcze i cukry proste żywności, zwiększanie objętości posiłków (podwójne porcje, „megakubełki” itp), a przede wszystkim nieregularność spożywania głównych posiłków, ich opuszczanie i jednocześnie częste podjadanie kalorycznych przekąsek. Przyczyną rozwoju otyłości mogą być również sytuacje stresowe i problemy emocjonalne, takie jak konflikty w szkole czy w rodzinie. Mogą one prowadzić do emocjonalnego jedzenia, czyli tak zwanego „zajadania problemów”.

Nie bez znaczenia są również inne czynniki – uwarunkowania genetyczne oraz co dużo bardziej istotne – wzorce odżywiania oraz aktywności fizycznej wyniesione z domu. Zgodnie ze starym przysłowiem „czym skorupka za młodu…” ponad 70% dzieci otyłych rodziców jest również otyła, ponieważ powiela nieprawidłowe nawyki żywieniowe występujące w rodzinie. Mówi się nawet o „dziedziczeniu sposobu jedzenia”, czy genie „wspólnego garnka”. Zjawisko to polega na przekazywaniu w rodzinie zwyczajów, sposobu, ilości i jakości spożywanych posiłków. Ponadto często zdarza się, że otyli rodzice nie uważają otyłości swoich dzieci za problem i nie są świadomi tego, że może ona stać się przyczyną wielu dodatkowych problemów i powikłań zdrowotnych.

Powikłania nadwagi i otyłości

Nadmiernej masy ciała nie można rozpatrywać wyłącznie pod względem estetycznym. Otyłość może prowadzić do wielu nieprawidłowości już w okresie dziecięcym, jak również może być zaczątkiem chorób, szczególnie układu sercowo-naczyniowego, które rozwiną się w niedalekiej przyszłości. Skutki nadwagi to: zmniejszona sprawność fizyczna dziecka, płaskostopie, skrzywienie kręgosłupa oraz słabsza wydolność układu krążenia i oddechowego, a także zaburzenia metaboliczne i hormonalne, mogące objawiać się np. zaburzeniami miesiączkowania u nastolatek. Wśród problemów zdrowotnych związanych z otyłością nie wolno lekceważyć zaburzeń gospodarki lipidowej oraz węglowodanowej, nadciśnienia tętniczego, stłuszczenia wątroby, zespołu policystycznych jajników, bezdechu nocnego, zaburzeń kostno-stawowych wynikających z notorycznego przeciążenia kości i mięśni, a także zaburzeń emocjonalnych związanych z niską samooceną oraz większej predyspozycji do niektórych chorób nowotworowych w wieku dorosłym.

Otyłe dziecko zwykle z trudem odnajduje się w swojej grupie rówieśniczej, a sytuacje, gdy czuje się odrzucone i wyśmiewane nie należą do rzadkości, szczególnie wśród młodzieży. Wśród nastolatek prowadzi to często do bezskutecznych prób samodzielnego odchudzania się z zastosowaniem wynalezionych w internecie „cudownych” diet, głodzenia się oraz do rozwoju zaburzeń odżywiania, w skrajnych przypadkach prowadzących nawet do rozwoju bulimii, czy anoreksji. Rodzice absolutnie nie powinni więc bagatelizować problemu nadmiernej masy ciała swojego dziecka, tylko zapewnić mu pełne wsparcie i aktywnie współuczestniczyć w niełatwym i długotrwałym procesie odchudzania.

Jak walczyć z nadwagą i otyłością?

Dziecka z dużą nadwagą lub otyłego w żadnym wypadku rodzice nie powinni próbować odchudzać na własną rękę! W fazie intensywnego wzrostu i rozwoju dziecko potrzebuje precyzyjnie zbilansowanej diety, dostarczającej wszystkich niezbędnych składników pokarmowych, dlatego ograniczenia kaloryczne muszą być dokładnie przemyślane i mniej drastyczne niż u odchudzających się dorosłych. Poza pomocą lekarza warto więc skorzystać z usług dietetyka posiadającego doświadczenie w pracy z dziećmi. Na pierwszej wizycie dietetyk zwykle dokonuje pomiaru wzrostu i masy ciała małego pacjenta, ocenia też zawartość tkanki tłuszczowej i masy mięśniowej, a także przeprowadza wywiad żywieniowy z najbliższych kilku dni pytając o zwyczaje żywieniowe dziecka i rodziny, rozkład posiłków w ciągu dnia, rodzaje wypijanych płynów. Pierwszym zaleceniem jest zazwyczaj założenie zeszytu i szczegółowe zapisywanie przez okres minimum 1 tygodnia wszystkiego, co dziecko zjadło i wypiło. Dietetyk po analizie diety tygodniowej omawia prawidłowy sposób żywienia dziecka, zwraca uwagę na popełniane błędy żywieniowe i na tej podstawie przedstawia prawidłowy rozkład dnia oraz przygotowuje indywidualną dietę. Współpraca z dietetykiem powinna być systematyczna i  długofalowa, ponieważ motywuje do utrzymania prawidłowej diety i zmiany dotychczasowych nawyków oraz na bieżąco pomaga korygować zauważone błędy. Wizyty należy kontynuować tak długo, jak jest to potrzebne, a efektem tych spotkań powinno być trwałe wdrożenie zasad zdrowego żywienia oraz uzyskanie masy ciała odpowiedniej do wzrostu i wieku dziecka.

Ważne by zrozumieć, że podstawą leczenia nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży jest zmiana stylu życia polegająca na zmianie sposobu żywienia całej rodziny, zwiększeniu aktywności fizycznej całej rodziny i wsparciu psychicznym dla dziecka z problemem otyłości. Warto na przykład zacząć od wspólnych zakupów oraz angażowania dziecka do wspólnego przygotowania posiłków podczas których będziemy sprawdzać wartość odżywczą wybieranych produktów i przekonywać je do rezygnacji ze słodyczy i niezdrowych przekąsek (chipsy, chrupki), czy słodzonych napojów gazowanych, na rzecz ich zdrowszych „zamienników”, czyli owoców, warzyw, wody mineralnej czy naturalnych, niedosładzanych soków. Dobrym zwyczajem są również wspólne, regularne posiłki. Nie należy pozwalać na jedzenie przed telewizorem, a także używać jedzenia jako nagrody (czyli „jak zjesz buraczki dostaniesz lizaka”). Nie należy także zmuszać dziecka do jedzenia. Warto natomiast podawać posiłki na małych talerzach, w mniejszych porcjach niż dotychczas. Należy również zwrócić uwagę na to, aby dziecko spożywało posiłki powoli.

Naczelną zasadą powinno być, że cała rodzina je to samo. Niedopuszczalna jest sytuacja, gdy rodzice, czy rodzeństwo jedzą co innego, a dziecku z nadwagą proponuje się inny, dietetyczny posiłek!

Dieta? Czy może po prostu zdrowe odżywianie!

Dieta dziecka otyłego musi uwzględniać pięć posiłków w ciągu dnia spożywanych o regularnych porach (co 3–4 godziny). Najczęściej popełnianym błędem jest jedzenie zbyt małej liczby posiłków, pomijanie śniadań, podwieczorków, jedzenie tylko wieczorami oraz stosowanie diety źle zbilansowanej pod względem odżywczym. Śniadanie powinno być spożywane najpóźniej pół godziny po przebudzeniu, a kolacja trzy godziny przed snem. W pierwszym posiłku dziecka powinno się uwzględniać produkty mleczne, pieczywo pełnoziarniste lub płatki, kasze oraz porcję warzyw. Na drugie śniadanie w szkole można przygotować dziecku na przykład kanapkę z pieczywa pełnoziarnistego lub mieszanego z chudą wędliną i warzywami oraz owoce. Obiad dziecka powinien zawierać mięso o małej zawartości tłuszczu, duszone, pieczone w folii, w naczyniu żaroodpornym lub na grillu elektrycznym czy patelni grillowej (bez zapiekania) przy użyciu niewielkiej ilości oleju lub gotowane na parze. Zdrową przekąską na drugie śniadanie lub podwieczorek mogą być: marchewka pokrojona w słupki, kalarepa, ogórek świeży, pomidorki koktajlowe, papryka, różyczki kalafiora z dipem jogurtowym z dodatkiem ziół, ponadto suszone owoce bez dodatku cukru i niesiarkowane, pestki dyni i słonecznika, niewielka ilość orzechów, migdały, galaretka lub kisiel z owocami, produkty mleczne, takie jak budyń na chudym mleku czy koktajle mleczno-owocowe (na przykład jogurt naturalny, truskawki lub maliny i niewielka ilość miodu) i oczywiście świeże sezonowe owoce.

Posiłki powinny być urozmaicone i smaczne, zawierać łatwostrawne białko, węglowodany złożone i odpowiednią ilość zdrowego tłuszczu. Dieta dziecka otyłego powinna w 55–60% dziennego zapotrzebowania składać się z węglowodanów złożonych. Powinny one pochodzić z pieczywa razowego lub mieszanego pszenno-żytniego, kasz (gryczanej, jęczmiennej, jaglanej), ryżu, makaronów razowych, płatków zbożowych naturalnych bez dodatku cukru (np. owsianych) i warzyw strączkowych. Źródłem białka w diecie dziecka otyłego powinno być chude mięso drobiowe bez skóry (kurczak, indyk), królik, młoda wołowina, cielęcina, chude wędliny o wysokiej zawartości mięsa, a także mleko o zawartości tłuszczu 1,5–2 % i naturalne mleczne napoje fermentowane (kefir, jogurt, maślanka), chude sery twarogowe i jaja. Należy ograniczyć spożycie żółtych serów oraz zrezygnować z serów topionych i pleśniowych. Tłuszcz powinien stanowić około 30% dziennego zapotrzebowania energetycznego i nie wolno z niego rezygnować. Dzieci powinny otrzymywać tłuszcz w odpowiedniej ilości i formie (masło, oliwa z oliwek i olej rzepakowy), gdyż jest on niezbędny do prawidłowego rozwoju organizmu, w tym układu nerwowego. Przynajmniej dwa razy w tygodniu zaleca się świeże ryby morskie (nie paluszki rybne w panierce!) będące dobrym źródłem tłuszczu o wysokiej zawartości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych omega–3.

W diecie dziecka powinno być około 500 gramów warzyw i 200–300 gramów owoców dziennie, rozłożonych na kilka posiłków. Porcja warzyw nie powinna być zamieniana na dodatkowe owoce czy soki ze względu na różną zawartość cukru. Większość warzyw powinno się spożywać na surowo, na przykład w formie sałatek, surówek, czy dodatku do kanapek. Owoce mogą stanowić jeden z posiłków spożywanych w szkole, mogą być także jedzone w postaci deserów. Polecane są: jabłka, truskawki, maliny, porzeczki, agrest, morele, brzoskwinie, jagody, borówki, grejpfruty, pomarańcze i mandarynki, a rzadziej, ze względu na znaczną zawartość cukrów: banany, winogrona i śliwki. Poza źródłem witamin i mikroelementów, warzywa i owoce, jako produkty bogate w błonnik, wspomagają przemianę materii, zmniejszają uczucie głodu i ułatwiają pasaż jelitowy zapobiegając zaparciom.

Jeśli dziecko lubi słodycze, należy ustalić maksymalną możliwą ilość do spożycia jeden raz w tygodniu. Powinny być to tak zwane zdrowe słodycze, czyli na przykład batonik zbożowy przygotowany z ciemnej mąki, płatków zbożowych, pestek słonecznika i owoców suszonych lub też sałatka owocowa, jogurt naturalny z owocami i bakaliami, galaretki lub kisiele.

Odpowiednie nawodnienie jest warunkiem prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, dlatego głównym źródłem płynów w diecie dziecka otyłego powinna być dobra gatunkowo woda niegazowana, źródlana lub mineralna niskosodowa (< 1000mg/litr). Zapotrzebowanie na płyny zmienia się wraz z wiekiem wynosi ok 1,3 litra na dobę u dzieci w wieku od 2-3 lat do 2,0 -2,5 litra na dobę u nastolatków i dorosłych. Średnie spożycie płynów (w tym wody) w Polsce jest zdecydowanie niższe od zalecanego. Wśród wypijanych płynów niekwestionowanym liderem pozostają niestety kolorowe napoje gazowane i niegazowane. Tymczasem szklanka coli, fanty, czy sprite to ok 70 kcal, czyli tyle co dwa jabłka, czy kilogram śliwek! Nic dziwnego, że słodkie napoje w dietach dzieci i młodzieży uważa się obecnie za jedną z głównych przyczyn nadmiernej podaży energii i rozwoju otyłości, a ich eliminacja przynosi szybko widoczne efekty!

Jeśli dziecko lubi wodę lekko lub naturalnie gazowaną, a nie toleruje wody niegazowanej, pozwólmy mu taką wodę pić. Innymi płynami podawanymi w ciągu dnia mogą być dla małych dzieci naturalne herbaty owocowe (np. malinowa), ziołowe (rumianek, koper, włoski, lipa), a dla dzieci starszych w małych ilościach słaba czarna herbata, herbata zielona i czerwona. Kompoty należy podawać bez cukru i miodu, a soki owocowe (bez dodatku cukru, najlepiej świeżo wyciskane) nie więcej niż w ilości jednej szklanki dziennie. Soki warzywne (bez dodatku cukru) można podawać w ilości 1–2 szklanek dziennie.

Więcej ruchu!

Poza właściwym odżywianiem bardzo ważne jest zorganizowanie dziecku odpowiedniej aktywności fizycznej – ograniczenie czasu spędzanego przed telewizorem i komputerem i aktywne zajęcia, najlepiej wspólnie z rodzicami. Na początek warto wprowadzić drobne zmiany, na przykład chodzić po schodach zamiast jeździć windą, przejść piechotą dystans do szkoły czy do przystanku tramwajowego zamiast podwozić dziecko samochodem, część czasu spędzanego przed monitorem wykorzystać na spacer, jazdę na rowerze czy grę w piłkę. Każdy rodzaj aktywności fizycznej jest lepszy niż jej brak. Należy jednak pamiętać o dostosowaniu wysiłku do poziomu wydolności, stopnia otyłości i stanu zdrowia dziecka. Wybór rodzaju aktywności fizycznej dla dzieci z nadwagą i otyłych powinien przebiegać według określonych zasad. Po pierwsze, zajęcia takie muszą sprawiać dziecku przyjemność i być przez nie akceptowane, wybieramy więc takie dyscypliny sportowe, które dziecko najchętniej podejmuje w sposób spontaniczny i naturalny. Nie należy zmuszać dziecka do sportu, którego nie lubi, nawet jeśli w teorii jest bardziej skuteczny w walce z otyłością. Po drugie, sport musi być dostosowany do warunków fizycznych i motorycznych dziecka, a nie ambicji rodziców (nie każde dziecko ma zadatki na koszykarza, piłkarza, czy baletnicę), a wybrana aktywność ruchowa musi spełniać kryterium skuteczności w redukcji masy ciała. Jazda na rowerze, piesze wędrówki, marszobiegi i pływanie to aktywność, którą może uprawiać praktycznie każde dziecko. U dzieci, u których nie stwierdza się odchyleń w zakresie statyki ciała, czyli prawidłowe są stopy, kolana i kręgosłup, można zaproponować biegi terenowe, gry z piłką lub zajęcia ze skakanką. Jeżeli nadmiar tłuszczu obejmuje brzuch, wprowadzamy hula hop i ćwiczenia na materacu na mięśnie brzucha. Dla dzieci starszych polecane są aktywności w terenie: wspinaczka, wioślarstwo i  kajakarstwo, windsurfing, jeździectwo, kolarstwo górskie i przełajowe. W każdym wieku należy korzystać z gimnastyki ogólnorozwojowej, proponowanej również przez szkoły w ramach zajęć wychowania fizycznego, a także zajęć w wodzie, jak nauka pływania, aquafitness, pływanie dystansowe czy zabawy w wodzie połączone z pływaniem i nurkowaniem. Dziewczęta lubią tańczyć i to należy wykorzystać w propozycjach zajęć odchudzających. Zumba, salsa, disco, aerobik, fitness, balet czy ćwiczenia rytmiczno-muzyczne również doskonale się sprawdzają jako formy terapii. Dla chłopców zalecane są sporty walki: judo, taekwondo, karate, czy też szermierka.

Indywidualnego doboru ćwiczeń dla każdego dziecka, szczególnie ze znaczną otyłością powinien dokonać fizjoterapeuta, uwzględniając dodatkowo zajęcia o charakterze korekcyjnym dla tych dzieci, u których równocześnie z otyłością występują nabyte wady postawy. Warto również porozmawiać i zaangażować do pomocy nauczyciela w-f, czy trenera dziecka.

Otyłość to alarmujący problem zdrowotny, dotykający wciąż rosnącej liczby dzieci i młodzieży. Co gorsza, nadmiar kilogramów u dziecka rzadko budzi należyty niepokój u rodziców i wciąż pokutuje mylne przekonanie o tym, że pulchne dziecko to dziecko zdrowe. Tymczasem otyłe dziecko to przyszły otyły dorosły. Więcej, otyłe dziecko to dziecko chore, zagrożone poważnymi powikłaniami zdrowotnymi, wymagające pomocy i wsparcia.

Leczenie otyłości to proces długotrwały i wymagający zaangażowania nie tylko całej rodziny, ale również wsparcia ze strony lekarza i dietetyka oraz środowiska szkolnego dziecka. Rodzice powinni przygotować dziecko na to, że jego ciało będzie zmieniało się powoli i że nie może oczekiwać natychmiastowych efektów. Takie wsparcie jest konieczne, by dziecko się nie zniechęciło! Rolą rodziców jest również pomoc otyłemu dziecku w wyborze odpowiedniego ubioru, z naturalnych tkanin i w odpowiednim kolorze, dla zwiększenia estetyki wyglądu i podbudowania samooceny oraz zwrócenie szczególnej uwagi na higienę ciała, w tym zapobieganie odparzeniom, oraz stosowanie antyperspirantów. Warto również pamiętać, że leczenie otyłości u dzieci w wielu od 3 do 18 lat jest refundowane przez NFZ i odbywa się w wyspecjalizowanych sanatoriach w Rabce-Zdroju, Szczawnie-Zdroju, Kołobrzegu, Ciechocinku oraz Krasnoborze.

powrót