Osteoporoza– cicha ‚złodziejka’ kości

??????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
24.05.2016

Nazwa osteoporoza pochodzi od połączenia greckich słów osteon (kość) i poros (dziura), co bardzo dobrze oddaje obraz tej choroby, zwanej potocznie zanikiem kości. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) definiuje osteoporozę jako uogólnioną chorobę metaboliczną szkieletu, charakteryzującą się ubytkiem masy kostnej, zmianami w mikrostrukturze kości i zwiększoną podatnością na złamania oraz zalicza to schorzenie do dziesięciu najpoważniejszych chorób społecznych. Niestety bezobjawowy i podstępny przebieg osteoporozy sprawia, że często jest ona diagnozowana dopiero w zaawansowanym stadium, gdy następują ciężkie powikłania, czyli złamania kości. Naukowcy szacują, że na terenie Unii Europejskiej do złamań osteoporotycznych dochodzi co 30 sekund, a w „starzejącej się” Polsce osteoporoza dotyka niemal co drugą kobietę i co czwartego mężczyznę! Równocześnie jest chorobą, o której pisze się i mówi bardzo mało. Tymczasem stanowi ona trzecią, po chorobach układu krążenia i nowotworach, przyczynę zgonów wśród osób dorosłych w Polsce.

 

W wyniku przebiegu osteoporozy dochodzić może do złamań różnych kości, głównie: nadgarstka, trzonów kręgów kręgosłupa, czy szyjki kości udowej, ale również żeber, obojczyków, kości ramiennej, co pociąga za sobą konsekwencje w postaci przewlekłych zespołów bólowych, trwałego ubytku na zdrowiu, inwalidztwa, braku możliwości samodzielnej egzystencji, a nawet zgonu. O kosztach opieki medycznej i długotrwałej rehabilitacji nie wspominając. Osteoporoza postrzegana jest głównie jako choroba starszych ludzi, szczególnie kobiet, tymczasem dotyka także mężczyzn, choć rzadziej. Ryzyko złamania u kobiet po 50. roku życia wynosi 40%, a u mężczyzn 13%. W szóstej dekadzie życia na jednego chorującego mężczyznę przypada 5 kobiet, ale po 70. roku życia ta proporcja wynosi już tylko 2:1.

 

W Polsce osteoporozę diagnozuje się u 7% kobiet w wieku od 45-54 roku życia, u ok. 25% kobiet w wieku 65-74 lat oraz u co drugiej kobiety po 75 roku życia. Osteoporoza jest więc chorobą powszechną w pewnych grupach wiekowych, nie można jednak traktować jej, jak nieodłącznego elementu starzenia się! Profilaktyka, czyli zapobieganie rozwojowi choroby, ma ogromne znaczenie w walce z osteoporozą, dlatego warto od najmłodszych lat dbać, by w codziennej diecie była odpowiednia ilość wapnia, witaminy D i białka. Trzeba jednak podkreślić, że na rozpoczęcie działań profilaktycznych nigdy nie jest za późno. W każdym wieku można zrobić wiele dobrego dla swoich kości modyfikując styl życia, zmieniając dietę, czy pilnując terminów wizyt kontrolnych u lekarza i regularnego przyjmowania leków. Najlepszą bronią w walce z tą podstępną chorobą, nie bez powodu zwaną „cichym złodziejem kości”, jest wiedza, dlatego warto wiedzieć jakie są przyczyny i objawy osteoporozy oraz na czym polega profilaktyka i jej leczenie.

 

Bogate życie kości

Szkielet dorosłego człowieka waży ok. 10 kg, składa się z ponad 200 kości i pełni ważną funkcję w organizmie: formuje posturę człowieka, stanowi rusztowanie dla ciała, chroni narządy wewnętrzne przed uszkodzeniami oraz umożliwia poruszanie się. Rzadko pamięta się o tym, że kości są największym magazynem minerałów w naszym ciele. Składowana jest w nich prawie cała pula wapnia (99%), znaczna część fosforanów (85%) i mniej więcej połowa magnezu. Ten cenny magazyn wykorzystywany jest w utrzymywaniu równowagi wapniowo-fosforanowej w organizmie. Warto wiedzieć, że wbrew powszechnym wyobrażeniom, kość nie jest wysuszonym, martwym tworem lecz żywą, dynamiczną tkanką, dobrze ukrwioną i aktywną metabolicznie. W kości nieustannie zachodzą procesy odbudowy i destrukcji, dzięki czemu stara, „zużyta” tkanka kostna wymieniana jest na nową. Proces ten trwa całe życie człowieka, jednak z różnym nasileniem, a w skali roku wymianie ulega od 2% do 10% masy kostnej.

 

W okresie dzieciństwa, aż do ok. 30. roku życia przeważają procesy kościotwórcze, a styl życia (prawidłowe odżywianie i aktywność fizyczna) sprzyjający prawidłowemu rozwojowi kości w tym okresie, zapewnia optymalny zasób masy kostnej, czyli pozwala osiągnąć szczytową masę kostną. Wielkość szczytowej masy kostnej ma zasadnicze znaczenie dla przyszłego zagrożenia osteoporozą. Im jest ona wyższa, tym mniejsze ryzyko rozwoju osteoporozy w późniejszym wieku. Po 40-45. roku życia zaczynają przeważać procesy kościoniszczenia i następuje stopniowy ubytek masy kostnej. Proces ten znacznie przyspiesza u kobiet po okresie menopauzy, co ma związek z przewlekłym niedoborem hormonów kobiecych. Po 60. roku życia zaczyna wzrastać ryzyko złamania kręgów, najczęściej w odcinku piersiowym i lędźwiowym kręgosłupa i to nie tylko w wyniku upadku, ale również przy schylaniu, podnoszeniu przedmiotów, a nawet gwałtownym kichnięciu, czy kaszlu. Do typowych złamań osteoporotycznych dochodzi przy zwykłej, codziennej aktywności fizycznej, co związane jest ze znacznym ubytkiem masy kostnej. Złamaniom tym rzadko towarzyszy jednak ostry ból, w związku z tym dolegliwości są lekceważone, a zrastające się kręgi nie powracają do poprzedniego kształtu i powodują trwałą deformację kręgosłupa, zaokrąglenie pleców (tzw. „wdowi garb”), obniżenie wzrostu oraz przewlekłe dolegliwości bólowe pleców i krzyża. U kobiet po 70. roku życia znacznie wzrasta ryzyko złamań kości biodrowej w wyniku upadku. Złamania szyjki kości udowej charakteryzuje wysoka śmiertelność, sięgająca w ciągu pierwszych 6 miesiącach po złamaniu aż 20%. Znaczna część osób po złamaniu szyjki kości udowej nigdy nie wraca do pełnej sprawności fizycznej i staje się mocno zależna od pomocy najbliższej rodziny, a także wymaga systematycznej i kosztownej opieki lekarskiej i  pielęgniarskiej.

 

W przypadku mężczyzn złamania związane z postępującą osteoporozą występują w późniejszym wieku niż u kobiet, a główną przyczyną niekorzystnych zmian w kośćcu są: niedobór hormonów męskich (andropauza), nadużywanie alkoholu i papierosów, a także częstsze występowanie chorób przewlekłych oraz stosowanie leków mogących powodować osteoporozę wtórną. Załamania osteoporotyczne u mężczyzn (szczególnie szyjki kości udowej) częściej niż u kobiet prowadzą jednak do poważnych komplikacji zdrowotnych i śmierci.

 

Czynniki ryzyka rozwoju osteoporozy

Niektóre osoby są zagrożone osteoporozą bardziej niż pozostałe, co wynika z występowania szeregu czynników, które predysponują do wystąpienia tej choroby. Zaliczamy do nich, wspomniane wyżej wiek i płeć, ale również: występowanie osteoporozy w rodzinie (zwłaszcza złamań osteoporotycznych u rodziców lub rodzeństwa), wczesną menopauzę (przed 45. rokiem życia) oraz niedobór androgenów (testosteronu) u mężczyzn, szczupłą budowę ciała, długotrwałe stosowanie leków z grupy glikokortykosteroidów, nadużywanie alkoholu i palenie papierosów, niektóre choroby przewlekłe (układu pokarmowego, przewlekłą niewydolność nerek, nadczynność przytarczyc, nadczynność tarczycy, niektóre nowotwory) oraz długotrwałe unieruchomienie po wcześniejszych złamaniach. Bardzo ważnym czynnikiem ryzyka rozwoju osteoporozy jest niedobór wapnia i witaminy D3 oraz kwasu foliowego i witaminy B12 w diecie, a także brak aktywności fizycznej.

 

Diagnostyka osteoporozy

Niestety długi bezobjawowy przebieg choroby utrudnia jej wczesne rozpoznanie. Odczuwalne lub widoczne objawy choroby, takie jak nawracające bóle pleców, silne bóle głowy, zmniejszenie wzrostu ciała, zniekształcenie sylwetki spowodowane deformacją kręgosłupa (na skutek złamań trzonów kręgów), pojawiają się dopiero w zaawansowanym stadium schorzenia. Jest więc bardzo ważne, by odpowiednio wcześniej wykryć zbliżające się zagrożenie i wdrożyć leczenie zanim dojdzie do poważniejszych następstw choroby.

 

Osteoporoza jest chorobą powodującą zmniejszenie masy kostnej, więc najważniejszym badaniem diagnostycznym jest densytometria. Badanie to zaliczane jest do diagnostyki obrazowej i jest całkowicie bezbolesne. W metodzie tej mierzy się gęstość mineralną kości (szyjkę kości udowej i lędźwiowy odcinek kręgosłupa) z wykorzystaniem dwóch różnych promieni rentgenowskich o małej energii, a następnie na podstawie ilości promieniowania, które przenika przez kość, wylicza się zawartość hydroksyapatytu wapnia, która następnie przeliczana jest na gęstość mineralną kości. Badanie densytometryczne ma ogromne znaczenie dla profilaktyki, rozpoznawania osteoporozy oraz zagrożenia osteoporozą, pozwala na ocenę indywidulanego ryzyka złamań kości w perspektywie kilku następnych lat, jak również pozwala na kontrolę przebiegu farmakoterapii osteoporozy. Do diagnostyki osteoporozy wykorzystuje się także ilościową tomografię komputerową, która jest badaniem bardzo dokładnym, ale drogim oraz klasyczne badania rentgenowskie, które są nadal szeroko stosowanymi badaniami służącymi rozpoznawaniu zaawansowanej osteoporozy, zwłaszcza złamań trzonów kręgowych.

Do badań przesiewowych wykorzystuje się aparaty przenośne badające gęstość mineralną kości przedramienia lub pięty, jednak wyniki uzyskane tą metodą nie mogą stanowić podstawy do rozpoznania choroby, ani podjęcia decyzji o wdrożeniu leczenia. Nieprawidłowy wynik badania przesiewowego zawsze powinien być zweryfikowany badaniem odcinka kręgosłupa oraz szyjki kości udowej. Wspomnieć należy również o badaniach ultradźwiękowych kości, które znajdują zastosowanie w badaniach przesiewowych, jednak wyniki uzyskane tą drogą, nie mogą stanowić podstawy do rozpoznawania osteoporozy, nie oceniają bowiem gęstości kości.

 

Leczenie osteoporozy

Podstawą do rozpoczęcia leczenia farmakologicznego osteoporozy lub wdrożenia profilaktyki farmakologicznej tej choroby jest ocena ryzyka złamania kości. W przypadku, gdy ryzyko złamania kości u danej osoby w okresie najbliższych 10 lat przekracza 10%, lekarz na ogół decyduje o wdrożeniu terapii, która ma na celu zahamowanie utraty ubytku kości, zapobieganie złamaniu, a także poprawę jakości życia pacjenta. W leczeniu osteoporozy obowiązuje podstawowa zasada, której należy bezwzględnie przestrzegać – leczenie musi być systematyczne i długotrwałe, tylko wówczas będzie skuteczne!

 

Najpowszechniejszą i jednocześnie najważniejszą grupą leków stosowanych w leczeniu osteoporozy są bisfosfoniany, np. alendronian, ibandronian, czy rysendronian. Są to leki o udokumentowanej skuteczności przeciwzłamaniowej, których zadaniem jest hamowanie resorpcji kości, dzięki czemu zwiększa się ich gęstość i wytrzymałość. Wszystkie bisfosfoniany stosowane doustnie powinny być przyjmowane rano, na czczo, czyli minimum pół godziny przed śniadaniem. Tabletkę należy od razu połknąć (nie gryźć, nie ssać, nie kruszyć) i popić dużą szklanką czystej, zwykłej wody (nie wody mineralnej!). Po przyjęciu leku przez godzinę trzeba pozostać w pozycji pionowej (siedzieć lub stać, nie wolno się kłaść), ponieważ lek może uszkodzić delikatną śluzówkę gardła i przełyku. Nie wolno również przez godzinę po przyjęciu tabletki spożywać żadnych posiłków, napojów oraz przyjmować innych leków.

 

W terapii osteoporozy mogą być stosowane także inne leki: kalcytonina, raloksyfen, sole strontu, denozumab, czy pomocniczo hormonalna terapia zastępcza. Podawanie wapnia i witaminy D3 zaliczane jest do profilaktyki osteoporozy, trzeba jednak podkreślić, że leczenie farmakologiczne, bez uzupełniania niedoborów tych niezbędnych dla kości składników, jest nieskuteczne.

 

Profilaktyka osteoporozy

Podstawą skutecznego leczenia osteoporozy jest eliminowanie potencjalnych czynników ryzyka osteoporozy (niewłaściwa dieta, palenie tytoniu, nadużywanie alkoholu, brak aktywności fizycznej), zapewnienie prawidłowej podaży wapnia w łącznej dawce ok. 1500mg dziennie u mężczyzn i kobiet po 50. roku życia lub 1000mg na dobę u kobiet i mężczyzn przed 50. rokiem życia oraz witaminy D3 w dawce dziennej minimum 400-800 IU.

 

Odżywianie sprzyjające mocnym kościom ma znaczący wpływ na ogólny stan zdrowia i jest bardzo ważnym czynnikiem profilaktyki osteoporozy. Wapń w postaci hydroksyapatytu, czyli krystalicznego fosforanu wapnia jest najważniejszym składnikiem mineralnym kości, odpowiedzialnym za jej twardość i wytrzymałość. Jednocześnie wapń odgrywa bardzo ważną rolę w funkcjonowaniu praktycznie wszystkich układów i narządów człowieka i  w przypadku przedłużającego się niedoboru tego pierwiastka w codziennej diecie organizm „podkrada” go z kości, by utrzymać jego stały poziom we krwi. Dzienne zapotrzebowanie człowieka na wapń zależy od wieku i płci, ale przeciętne zalecane spożycie to około 1000mg dziennie.  Dobrym źródłem wapnia są: mleko i produkty mleczne, a także sery, szczególnie żółte, jaja, ryby i wątróbka. Aby dostarczyć 1000mg wapnia na dobę należy spożyć dziennie np. 3 szklanki mleka lub szklankę mleka i 4 plastry żółtego sera. Suplementacja z preparatów farmaceutycznych jest konieczna w sytuacji, gdy nie jest możliwe dostarczenie wystarczającej ilości wapnia z pożywieniem. W przypadku zażywania preparatów z wapniem nie powinno się przekraczać pojedynczej dawki 500mg, a dawka dobowa nie powinna być większa niż 1500mg. Preparaty zawierające węglan wapnia przyjmuje się w trakcie posiłku lub zaraz po nim, co poprawia przyswajanie wapnia i ogranicza niepożądane działania (wzdęcia, zaparcia, dolegliwości żołądkowe) w przewodzie pokarmowym. Preparaty zawierające cytrynian wapnia powinny być spożywane na czczo. W przypadku zażywania preparatów wapnia konieczne jest picie dużej ilości płynów (1,5-2 litrów na dobę), co zapobiega powstawaniu kamieni nerkowych.

 

Witamina D to jeden z najważniejszych regulatorów gospodarki wapniowej w organizmie. Odpowiada za wchłanianie wapnia w jelitach, uczestniczy w procesach mineralizacji kości, a jej niedobór jest główną przyczyną przyspieszonego ubytku masy kostnej u osób w podeszłym wieku. Witamina D3 jest wytwarzana jest w sposób naturalny w skórze człowieka pod wpływem promieniowania słonecznego, jednakże u osób starszych synteza endogenna jest w znaczny sposób ograniczona. Przy powszechnych niedoborach witaminy D w naszym rejonie zaleca się jej suplementację w dawce dziennej 800-2000 IU w okresie od października do marca, a w przypadku osób, u których występują niedobory, przez cały rok. Zawartość witaminy D w pokarmach jest często niedostateczna, by pokryć dzienne zapotrzebowanie dietą. W większych ilościach wit. D znajdziemy w tłustych rybach (sardynki, śledzie), tłuszczu rybim (tranie) oraz w żółtkach jaj. Przyjmując preparaty farmaceutyczne należy pamiętać, że witamina D jest lepiej przyswajalna, jeśli przyjmuje się ją w trakcie lub bezpośrednio po posiłku.

 

Warto również zadbać o prawidłową zawartość w diecie innych ważnych dla kośćca składników: witaminy K, folianów, cynku oraz witaminy B12. Witamina K wspomaga budowę miękkiej substancji kostnej oraz magazynowanie wapnia w kościach. Jej niedobór zdarza się rzadko, ale jest możliwy u pacjentów stosujących długotrwale niektóre leki. Witamina B12, kwas foliowy i cynk również odgrywają bardzo ważną rolę w utrzymaniu dobrego stanu kości. Naturalnym źródłem cynku są między innymi produkty zbożowe, żółte sery, jaja, orzechy oraz kiełki i otręby pszenne. W witaminę K bogate są rośliny kapustne, olej z pestek winogron, szpinak i brokuły, a także wątróbka. Źródłem witaminy B12 są produkty mleczne, żółtko oraz mięso. Kwas foliowy znajdziemy m. in. w ciecierzycy, soi, jajach, wątróbce, czy kiełkach.

 

Zgodnie z zaleceniami Międzynarodowej Fundacji Osteoporozy bardzo ważnym elementem leczenia i profilaktyki osteoporozy jest regularna aktywność fizyczna, która poprawia równowagę, koordynację ruchów oraz siłę mięśni. Ruch, nawet w postaci systematycznych, energicznych spacerów, wzmacnia kości, stawy i mięśnie oraz wpływa pozytywnie na cały organizm oraz samopoczucie. Odpowiednio dobrane ćwiczenia mogą zredukować ryzyko upadków nawet o 25%. Ważne jednak by pamiętać, że rodzaj aktywności fizycznej należy zawsze dostosować do indywidualnych możliwości osoby.

powrót