Dna moczanowa- królowa chorób powraca!

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????
28.05.2015

Są choroby, które niezmiennie dokuczają ludzkości. Niektóre przez wieki były przedmiotem żartów satyryków, elementem walki klasowej, a nawet przewijają się przez karty szkolnych lektur. Należy do nich dna moczanowa, zwana inaczej artretyzmem, podagrą, a czasem potocznie chorobą „królów”, „magnatów”, czy „bogaczy”. Opisy charakterystycznych objawów tej choroby możemy znaleźć na egipskich papirusach z przed ponad 4 tys. lat, a także w zapiskach Hipokratesa, notatkach Celsjusza, czy pracach Leeuwenhoeka. Odnajdziemy je również w polskiej literaturze – w „Żywocie człowieka uczciwego” Mikołaja Reja czy w „Ogniem i mieczem” Sienkiewicza. Artretyzm dokuczał wielu znanym osobistościom: Michałowi Aniołowi, Zygmuntowi III Wazie, Karolowi Darwinowi, Casanovie, Henrykowi VIII, Izaakowi Newtonowi, królowej Wiktorii czy Marcinowi Lutrowi, a nawet znanemu nam wszystkim Onufremu Zagłobie. Przez całe wieki podagra była tematem żartów komików, wyśmiewających brak wstrzemięźliwości w jedzeniu i piciu. Niestety cierpiącym na artretyzm do śmiechu nigdy nie było! W ciągu ostatnich dziesięcioleci liczba chorych na dnę wzrosła wielokrotnie, co wiąże się fatalnymi nawykami żywieniowymi, niską aktywnością fizyczną oraz nadwagą. Dnie towarzyszą również często inne choroby cywilizacyjne: nadciśnienie tętnicze, choroba niedokrwienna serca, cukrzyca i zaburzenia lipidowe, czy choroby nerek.

Artretyzm jest chorobą metaboliczną, związaną z odkładaniem się w stawach lub innych tkankach organizmu kwasu moczowego w postaci kryształków uformowanych w kształt igiełek. Złogi kryształów powodują stan zapalny stawów, któremu towarzyszą obrzęk, nieznośny ból i sztywność. U wielu chorych pierwszy objaw dny moczanowej, następujący zwykle po zbyt obfitym ucztowaniu, to ogromny ból dużego palca u stopy, czyli tzw. podagra. Choroba może rozwijać się również w innych stawach: kolanowym, skokowym, stawach śródstopia, w stawie łokciowym, stawach nadgarstków, czy palców u rąk. Kwas moczowy może odkładać się również w nerkach powodując kamicę nerkową, czy nawet niewydolność nerek.

Kwas moczowy powstaje w organizmie człowieka w wyniku rozkładu puryn. Puryny stanowią podstawowy budulec kwasów nukleinowych (biorą udział w kodowaniu informacji genetycznej), są więc obecne w jądrze każdej komórki roślin, zwierząt i ludzi. W wyniku rozkładu puryn pochodzących z naszego organizmu, a także pochodzących z posiłków bogatych w białko w wątrobie produkowany jest kwas moczowy, który następnie wydalany jest z moczem. W organizmie zdrowego człowieka istnieje równowaga między ilością powstającego w organizmie kwasu moczowego, a jego wydalaniem z moczem. Zaburzenie tej równowagi prowadzi do podwyższenia poziomu kwasu moczowego we krwi (tzw. hiperurykemii). Sama hiperurykemia nie jest jeszcze chorobą, a dna moczanowa rozwija się tylko u co piątej osoby ze zwiększonym stężeniem kwasu moczowego we krwi. O dnie moczanowej można mówić dopiero wtedy, gdy pojawią się jej objawy związane z odkładaniem się kryształów kwasu moczowego w tkankach, czyli np. ataki ostrego zapalenia stawów. Artretyzm może mieć jednak różne oblicza. Najczęściej dominuje postać stawowa, szczególnie podagra, a bóle stawów skłaniają pacjenta do szybkiego kontaktu z lekarzem. Choroba może jednak przebiegać skrycie i po kilku latach objawić się niewydolnością nerek w wyniku ich uszkodzenia złogami kwasu. Są też chorzy, u których głównym objawem dny moczanowej są napady kolki nerkowej. Jednak wspólną cechą u wszystkich chorych jest podwyższony poziom kwasu moczowego we krwi, u mężczyzn powyżej 7mg/dl, u kobiet powyżej 6mg/dl. Hiperurykemia występuje dużo częściej u mężczyzn, co w połączeniu z typowo męską „dietą” (kiełbaska plus piwo) sprawia, że panowie są bardziej predysponowani do zachorowania na artretyzm (chorują siedem razy częściej niż kobiety).

Istnieje wiele przyczyn zwiększonego poziomu kwasu moczowego we krwi i  w konsekwencji rozwoju dny moczanowej. Należy tu wymienić schorzenia nerek, cukrzycę, stosowanie leków moczopędnych i przeciwbólowych (np. kwasu acetylosalicylowego), nieprawidłową dietę bogatą w mięso, podroby, owoce morza, alkohol (szczególnie piwo i alkohole wysokoprocentowe), nadwagę, otyłość, zespół metaboliczny, odwodnienie organizmu. Są też sytuacje, w których występuje nadprodukcja kwasu moczowego w organizmie w wyniku nadmiernego rozpadu komórek, np. podczas niektórych nowotworów (białaczki), niedokrwistości hemolitycznej. Dna może być również następstwem chemio- i radioterapii, które prowadzą do rozpadu tkanek guza i uwolnienia dużych ilości kwasu moczowego. Do czynników sprzyjających rozwojowi dny moczanowej predysponują również zakażenia, stany po operacji, urazach i po przeszczepieniu narządów.

Dna moczanowa przebiega na ogół w kilku następujących po sobie okresach. Początkowo mamy do czynienia z bezobjawową hiperurykemią, którą wykrywa się na ogół przypadkowo, przy okazji okresowych badań kontrolnych. Długotrwała utrzymująca się hiperurykemia sprzyja odkładaniu się moczanów w tkankach i stawach. Kolejnym etapem są więc ostre napady zapalenia stawów. Atak dny może zainicjować spożycie zbyt obfitego posiłku, wypicie zbyt dużej ilości alkoholu, niewielki uraz, zmęczenie, stres, czy infekcja. W 80% przypadków zajęty jest pojedynczy staw podstawy palucha jednej ze stóp, co objawia się nieznośnym bólem pojawiającym się na ogół w nocy. Staw ulega obrzmieniu, skóra nad nim jest zaczerwieniona i napięta, często dodatkowo występują również: gorączka, dreszcze i uczucie ogólnego rozbicia. Dolegliwości bólowe mijają w ciągu kilku dni i objawy choroby pozornie się cofają. Jeśli jednak poziom kwasu moczowego we krwi nie zostanie obniżony wskutek wdrożenia odpowiedniej diety oraz leków, nawroty ostrych ataków dny i postęp choroby to tylko kwestia czasu. Nieleczona dna prowadzi nie tylko do zniszczenia stawów i niesprawności, ale również do zmniejszenia drożności przewodów moczowych i nawracających infekcji dróg moczowych oraz nerek. Kryształy kwasu wytrącające się w nerkach mogą doprowadzić nie tylko do kamicy moczanowej, ale również do nefropatii dnawej i w konsekwencji do niewydolności tego narządu. Warto więc pamiętać, że choroba nerek jest najczęstszą, po zapaleniu stawów, postacią dny moczanowej.

W przypadku podejrzenia dny moczanowej diagnostyka obejmuje kilkukrotne oznaczenie stężenie kwasu moczowego we krwi oraz ilości kwasu moczowego wydalanego z moczem w ciągu doby. Podczas badania lekarz reumatolog będzie szukał cech zapalenia stawów, takich jak ból, obrzęk, wysięk, zaczerwienienie, ograniczenie ruchomości stawu oraz guzków dnawych w tkankach miękkich (w okolicach małżowin usznych i w  okolicach stawów stóp i rąk). Badaniem jednoznacznie potwierdzającym artretyzm jest stwierdzenie pod mikroskopem obecności kryształów kwasu moczowego w pobranym do badań płynie stawowym. Oprócz badań laboratoryjnych pomocne w diagnostyce są również zdjęcia rentgenowskie stawów oraz USG stawów.

Leczenie dny moczanowej trwa całe życie i wymaga niestety dyscypliny. Mimo że schorzenie to dokucza ludzkości od stuleci, współczesna medycyna nadal nie dysponuje sposobem na wyleczenie pacjentów z artretyzmu. Niewielka liczba dostępnych leków pozwala na skuteczne zmniejszenie dolegliwości bólowych i zapobiega wystąpieniu powikłań, ale nie można zapominać o częstych działaniach niepożądanych. Kluczową rolę w profilaktyce oraz leczeniu dny moczanowej odgrywa więc zmiana stylu życia, która często w zupełności wystarcza do utrzymania prawidłowego stężenia kwasu moczowego i zapobiega nawrotom choroby. Podstawowe zalecenia profilaktyczne dotyczą utrzymania prawidłowej masy ciała oraz wdrożenia diety z ograniczeniem produktów zwiększających stężenie kwasu moczowego w organizmie (dieta niskopurynowa), alkoholu (zwłaszcza piwa), papierosów oraz dbania o właściwą kondycję fizyczną i odpowiednie nawodnienie organizmu. Leczenie farmakologiczne zależy od fazy choroby. W okresie bezobjawowej hiperurykemii zazwyczaj nie podaje się żadnych leków, ponieważ dieta niskopurynowa przynosi wystarczające efekty. W trakcie ostrego napadu dny moczanowej celem farmakoterapii jest jak najszybsze zniesienie bólu i stanu zapalnego stawu. Najczęściej stosuje się niesterydowe leki przeciwzapalne oraz kolchicynę. Kolchicyna jest alkaloidem otrzymywanym z nasion ziemowita jesiennego, działa bardzo szybko, ale niestety dość często powoduje dolegliwości żołądkowo-jelitowe (mdłości, wymioty, biegunkę, kurczowe bóle brzucha) mogące prowadzić do odwodnienia oraz inne działania niepożądane, dlatego należy ściśle trzymać się zaleconych przez lekarza dawek i czasu przyjmowania leku. W celu zmniejszenia bólu lekarz może również zalecić leki przeciwzapalne na bazie diklofenaku, ibuprofenu, naproksenu lub piroksykamu. Ulgę mogą przynieść także zimne okłady oraz unieruchomienie zajętego stawu do czasu ustąpienia ostrych objawów. Bóle stawowe po zastosowaniu kolchicyny zmniejszają się już po 12 godzinach i ustępują całkowicie po 36 – 48 godzinach.

W leczeniu dny przewlekłej na pierwszy plan wysuwa się konieczność zahamowania postępu choroby poprzez obniżenie stężenia kwasu moczowego. Najczęściej stosowanym lekiem jest allopurinol, który hamuje ostatnią fazę rozpadu substancji purynowych do kwasu moczowego przez co obniża jego stężenie w organizmie. Jest to podstawowy lek stosowany w leczeniu dny o przewlekłym przebiegu, z nawrotami ostrych napadów oraz stale utrzymującą się hiperurykemią, gdy ani odpowiednia dieta, ani obniżenie masy ciała nie dają wystarczającej poprawy. Leczenia allopurionolem nie należy rozpoczynać podczas ostrego napadu dny gdyż paradoksalnie może to zaostrzyć dolegliwości, natomiast jeśli allopurinol przyjmowany jest stale, a nagle wystąpił atak dny nie należy przerywać stosowania tego preparatu – należy kontynuować dotychczasowe leczenie cały czas przyjmując ustaloną z lekarzem dawkę leku. Podobnie jak kolchicyna, allopurinol nie jest pozbawiony działań niepożądanych, dlatego przyjmując ten preparat należy ściśle przestrzegać zaleceń lekarza. W przypadku pacjentów z artretyzmem cierpiących dodatkowo na inne choroby towarzyszące, jak: otyłość, nadciśnienie, cukrzyca, zaburzenia gospodarki lipidowej, kamica moczanowa, czy choroby nerek konieczne jest jak najszybsze wdrożenie skutecznego leczenia tych schorzeń.

Skuteczność leczenia farmakologicznego jest różna i obciążona możliwością działań ubocznych leków, natomiast zmiana zwyczajów żywieniowych prosta i skuteczna, wymaga jednak pewnego wysiłku i zaangażowania z naszej strony. Warto jednak podjąć to wyzwanie, bo stawką jest życie bez bólu, sprawność stawów, a przede wszystkim nasze zdrowie!

Dieta w dnie moczanowej, czyli… żegnaj kiełbasko z grilla!

Celem diety ubogopurynowej jest zmniejszenie stężenia kwasu moczowego we krwi. W tym celu z posiłków należy wykluczyć produkty bogate w związki purynowe, czyli: wyciągi z kości i mięsa, podroby (wątróbka, nerki, serca, móżdżek), dziczyznę, baraninę, tłuste ryby: śledzie, sardynki, szproty, karpia, flądrę oraz krewetki, czekoladę, kakao, warzywa strączkowe: groch, fasolę, soczewicę, bób, soję, wszystkie grzyby, szpinak, szczaw, brokuły, kalafiora, brukselkę, kapustę czerwoną i włoską, a z owoców: banany, arbuzy i melony.

Ponadto nie zaleca się spożywania wędlin, konserw, ostrych przypraw, tłuszczów zwierzęcych (poza masłem i śmietaną), rabarbaru i alkoholu (szczególnie piwa). Wykluczone są zupy i sosy na wywarach kostnych, mięsnych, grzybowych, a także potrawy smażone, pieczone i duszone.

W planowaniu posiłków zaleca się stosowanie produktów zawierających niewielką ilość puryn, czyli: odtłuszczonego mleka, kefirów, jogurtów, chudych twarogów i serów żółtych, serka wiejskiego oraz jaj. Produkty mleczne stanowią główne źródło białka w diecie ubogopurynowej. Jako dodatek do dań należy stosować gotowane lub pieczone ziemniaki, a także ryż, makarony i kasze. Można jeść również pieczywo (chleb pszenny, bułki, pieczywo ryżowe, chleb chrupki) większość owoców (wiśnie, czereśnie, jabłka, gruszki, truskawki, maliny, porzeczki, agrest, pomarańcze, brzoskwinie, winogrona), warzyw (cebulę, cukinię, kapustę białą, ziemniaki, marchew, buraki czerwone, pomidory, sałatę, rzodkiewki) oraz miód, dżemy i cukier (o ile dnie moczanowej nie towarzyszy cukrzyca).

W ograniczonych ilościach – do 50 gramów na dzień dozwolone jest mięso (wołowina bez rostbefu, wieprzowina z wyjątkiem karkówki, drób, królik), chude ryby (sandacz, dorsz, pstrąg) gotowane w dużej ilości wody, co zmniejsza zawartość puryn w tych produktach. Ze względu na ograniczenie spożycia mięsa do ok. 50 g dziennie zaleca się przyrządzanie potraw jednogarnkowych typu risotto. Do picia zamiast mocnej kawy i herbaty poleca się kompoty, soki owocowe wymieszane z przegotowaną wodą, kawę zbożową, herbaty owocowe i ziołowe, chude mleko, jogurty, kefiry i koktajle owocowe. Dyskusyjny jest wpływ kawy i herbaty na poziom kwasu moczowego, aktualnie uważa się, że napoje te w rozsądnych ilościach są dozwolone.

Posiłki należy spożywać 4-5 razy na dobę, a kolację ok. 4 godzin przed snem, by nie dopuścić do zatrzymywania się większej ilości kwasu moczowego w organizmie w nocy. W okresie napadu dny wskazana jest restrykcyjna dieta bezmięsna.

powrót